Grottaglie to miasto idealne dla miłośników ceramiki. Przecież kolejna miseczka zawsze się przyda. Na oliwki, na orzechy, na poranną owsiankę. A ten dzbanek? Idealny na wodę. Albo na kwiaty. Tutaj argumenty za zakupem przychodzą wyjątkowo łatwo, a granica między „podoba mi się” a „potrzebuję tego” szybko się zaciera.
- Gdzie leży Grottaglie i dlaczego warto tu przyjechać?
- Historia Grottaglie — miasto z grot
- Arcybiskup, który zbudował miasto i tu zginął
- Dlaczego Grottaglie zostało miastem ceramiki?
- Spacer po dzielnicy ceramiki
- Co opowiada ceramika Grottaglie? Formy i symbole
- Pupa con i baffi — dlaczego dama w sukni ma wąs
- Pumi — pąki na szczęście
- Capasoni — ceramiczne „beczki” na wino
- Srulu a segreto — spróbuj się napić
- Castello Episcopio i Muzeum Ceramiki
- Po pracowniach — spacer po historycznym centrum Grotaglie
- Murale w Grottaglie — kolejny powód, żeby się zatrzymać
- Gdzie zjeść w Grottaglie? Il Basiliano
- Grottaglie praktycznie
- Planując swoją podróż
- Włoska poczta
Mój spacer po Grottaglie zaczął się od pracowni w dzielnicy ceramiki. Potem przyszła kolej na uliczki starego centrum, murale i solidny posiłek. Zanim jednak zabiorę Cię między półki, opowiem, dlaczego właśnie tutaj powstało tyle pracowni. I co wspólnego z historią miasta, które przez wieki należało do arcybiskupów, ma ceramiczna figurka w sukni… i z wąsami.
Gdzie leży Grottaglie i dlaczego warto tu przyjechać?
Grottaglie leży w Apulii, w prowincji Taranto, ok. 16 km na północny wschód od samego Taranto (pl. Tarent). Miasto stoi na wzgórzu u południowego krańca Murgii, ok. 120 m n.p.m., ponad równiną opadającą ku wybrzeżu. Tyle z geografii, ty proszę zapamietaj, że to dobry adres dla kogoś, kto w podróży lubi spotykać rzemieślników, oglądać przedmioty z bliska i dowiadywać się, dlaczego wyglądają właśnie tak.
Nie musisz planować zakupów. Warto przyjechać dla samej dzielnicy ceramiki — jedynej w Apulii, której ceramika ma chronione oznaczenie pochodzenia. A potem wyjść poza pracownie i przejść przez stare centrum i przy okazji poszukać sztuki na ścianach.
Historia Grottaglie — miasto z grot
Nazwa Grottaglie przywołuje groty, a średniowieczna osada znana była jako Casale Cryptalearum. Żeby zrozumieć jej początki, trzeba spojrzeć pod nogi. Okolicę przecinają graviny — skalne wąwozy, w których zboczach urządzano mieszkania, pomieszczenia gospodarcze i miejsca kultu, wykorzystując naturalne groty i wykuwając nowe wnętrza.
Średniowieczna osada leżała między dwoma wąwozami: Sant’Elia i San Giorgio. Dziś ich dawny przebieg wyznaczają odpowiednio Via Ennio i Via Sant’Elia oraz Via Crispi. Wąwozy wchłonęła rozrastająca się zabudowa, choć zachowały się ślady dawnych skalnych wnętrz. Idąc Via Crispi w stronę dzielnicy ceramiki, podążasz więc śladem dawnego wąwozu. Część osady znajdowała się w skale, część na powierzchni, a położenie ułatwiało obronę. Warto mieć ten obraz w głowie podczas spaceru po Grottaglie.
Dokument Rogera II z 1133 roku potwierdzał wcześniejsze nadania na rzecz arcybiskupstwa Tarentu, obejmujące również Grottaglie i okoliczne osady. Później, za panowania Andegawenów, przybywali tu mieszkańcy sąsiednich miejscowości, szukający większego bezpieczeństwa. Przez kolejne stulecia arcybiskupi odgrywali ważną rolę w dziejach miasta, choć o prawa i władzę nad nim spierali się ze świeckimi feudałami. Kres feudalnego porządku przyniosło jego zniesienie w Królestwie Neapolu w 1806 roku.
Arcybiskup, który zbudował miasto i tu zginął
W XIV wieku osada nabrała miejskiego charakteru. Ważną rolę odegrał w tym arcybiskup Tarentu Giacomo d’Atri, z którego działalnością wiąże się budowę murów obronnych oraz rozbudowę i umocnienie rezydencji arcybiskupiej — dzisiejszego Castello Episcopio. Był także fundatorem kościoła Zwiastowania, znanego dziś jako Collegiata di Maria Santissima Annunziata, nazywanego również Chiesa Madre, czyli głównym kościołem miasta.
Jego życie zakończyło się dramatycznie. Według lokalnych opracowań historycznych został zamordowany w lipcu 1381 roku, a okoliczności i motywy jego śmierci pozostają niejasne. Jedna z hipotez wskazuje na konflikt polityczny związany z wielką schizmą zachodnią. Był to trwający od 1378 do 1417 roku rozłam w Kościele zachodnim: najpierw dwóch, a później nawet trzech rywalizujących papieży rościło sobie prawo do zwierzchnictwa nad nim. Władcy, duchowni i wierni podzielili się między konkurujące obozy.
D’Atri popierał papieża Urbana VI w Rzymie, co miało przysporzyć mu wrogów wśród stronników Klemensa VII, rezydującego w Awinionie. Inne przekazy sugerują, że za zabójstwem stał motyw miłosny. Nie ma jednak podstaw, by którąkolwiek z tych wersji uznać za rozstrzygniętą. Dziś jego imię nosi jeden z ogrodów przy zamku — Giardino Giacomo d’Atri.
Dlaczego Grottaglie zostało miastem ceramiki?
Dlaczego właśnie Grottaglie stało się miastem ceramiki? Duże znaczenie miała dostępność miejscowej gliny, ale także bardzo praktyczna potrzeba, naczynia były niezbędne w kuchniach, spiżarniach i gospodarstwach. Z dostępnego surowca powstawały więc przedmioty, na które zawsze znajdowali się kupcy.
Dzielnica ceramiki, Quartiere delle Ceramiche, rozwinęła się przy gravinie San Giorgio, u stóp zamku. Warsztaty i piece urządzano w pomieszczeniach wykutych w skale, część tych wnętrz wcześniej służyła jako tłocznie oliwy. Kiedy wejdziesz do takiej bottegi, czyli pracowni, przyjrzyj się ścianom i sklepieniom. Samo wnętrze opowiada o pracy w Grottaglie równie dużo jak przedmioty na półkach.
W ceramicznych naczyniach przechowywano wodę, wino, oliwę i zapasy żywności: smalec na zimę, oliwki w zalewie czy suszone figi. Dlatego obok delikatnych dekoracji zobaczysz tu masywne dzbany i wielkie pojemniki. Ich rozmiary i kształty miały przede wszystkim odpowiadać codziennym potrzebom. Jeśli chcesz przyjrzeć się dawnym wyrobom, zajrzyj do Museo della Ceramica w zamku. Zbiory obejmują zarówno zabytki archeologiczne datowane od VIII wieku p.n.e., jak i ceramikę z późniejszych epok oraz prace współczesne.
Surowiec i miejsce nie wystarczyłyby jednak bez umiejętności przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Od 1887 roku rzemieślników kształciła także miejscowa wieczorowa szkoła ceramiki, z której wywodzi się dzisiejsze Liceo Artistico „Vincenzo Calò”.
Współczesna ceramika Grottaglie obejmuje zarówno tradycyjne formy, jak i nowe projekty. Dlatego warto zajrzeć do kilku pracowni — po pierwszej nie wiesz jeszcze, co znajdziesz w następnej. A uwierz mi, różnorodność jest ogromna.
Spacer po dzielnicy ceramiki
Zwiedzanie Grottaglie zaczęłyśmy od dzielnicy ceramiki. Zaglądałyśmy do kolejnych pracowni, oglądałyśmy naczynia i pozwalałyśmy sobie na zachwyt. Jeśli lubisz takie przedmioty, znasz ten moment, kiedy wzrok wędruje z jednej półki na drugą, a w głowie zaczyna się przemeblowanie własnej kuchni.
Podczas naszej wizyty nie wszędzie można było fotografować i nie wszędzie nadarzyła się okazja do rozmowy. Zanim więc wyciągniesz telefon, najlepiej zapytaj: Posso fare una foto? — „Czy mogę zrobić zdjęcie?”.
U Giusy w Cretaglie Ceramiche, spotkałyśmy się z wyjątkową otwartością. Najpierw jednak zachwyciło nas wnętrze: wysokie kamienne sklepienia, pod nimi białe ażurowe lampy, a wokół talerze, misy i dzbany. Biel sąsiadowała z turkusem, zielenią i ciepłymi odcieniami ochry. Trudno było zdecydować, czy oglądać przedmioty, czy podnieść głowę i przyjrzeć się samemu budynkowi.
Giusy dała nam kolejny powód, żeby zostać dłużej. Oprowadziła nas po sklepie, opowiedziała o historii miejsca i swojej rodziny. Mogłyśmy swobodnie robić zdjęcia, a na koniec sama zrobiła nam kilka na pamiątkę. Właśnie za takie spotkania lubię zaglądać do małych sklepów i pracowni. Z Cretaglie zapamiętałam nie tylko piękną ceramikę, ale też osobę, która nas wśród niej przyjęła.
Cretaglie Ceramiche: Via Santa Sofia 19, Grottaglie.
Co opowiada ceramika Grottaglie? Formy i symbole
Pupa con i baffi — dlaczego dama w sukni ma wąs
Bogata suknia, ozdoby i… wąsy. To pupa con i baffi, jedna z charakterystycznych postaci ceramiki Grottaglie. Jej niezwykły wygląd wyjaśnia legenda o młodym mężu i miejscowym możnowładcy.
Według opowieści pan zażądał, by świeżo poślubiona kobieta spędziła z nim noc. Mąż postanowił ją zastąpić: ubrał się w kobiecy strój i poszedł na spotkanie z zamiarem zabicia feudała. Zapomniał jednak zgolić wąsy, które zdradziły przebranie. Zakończenia są różne. W jednej wersji ginie, w innej ocalił życie pod warunkiem oddania możnowładcy swojego najlepszego wina. Musi je jednak dostarczyć w naczyniach przedstawiających postać w sukni i z wąsami, aby utrwalić pamięć o swoim nieudanym podstępie.
To legenda wykorzystująca motyw tzw. prawa pierwszej nocy, a nie udokumentowana historia z konkretnego zamku. Nie ma wiarygodnych dowodów, że w średniowiecznej Europie funkcjonowało takie prawo. Samą opowieść można odczytać jako historię sprzeciwu wobec samowoli możnych.
W pracowniach spotkasz również pupe bez wąsów oraz postacie konne, nazywane amazzoni. Przyjrzyj się, jak poszczególni ceramicy modelują suknie, twarze i ornamenty. Ten sam motyw za każdym razem nabiera innego charakteru.
Pumi — pąki na szczęście
Pumo (l.mn. pumi) ma formę pąka otulonego liśćmi, jakby za chwilę miał się rozwinąć. Jego nazwę wywodzi się od łacińskiego pomum, czyli „owoc”. Symbolizuje pomyślność, obfitość i odradzające się życie. Nic dziwnego, że jest popularnym prezentem na ślub, parapetówkę czy otwarcie firmy.
Podczas spaceru po starym centrum spójrz także w górę: pumi zdobią zakończenia balkonowych balustrad i wieńczą niewielkie słupki. To motyw znany szerzej w Apulii, ale w Grottaglie możesz przyjrzeć się jego najróżniejszym interpretacjom — od niewielkich, jednobarwnych pąków po duże, bogato dekorowane formy. Może właśnie któryś z nich będzie Twoją pamiątką z miasta ceramiki?
Capasoni — ceramiczne „beczki” na wino
Capasone (l.mn. capasoni) to wielki, pękaty gliniany pojemnik, używany przede wszystkim do przechowywania wina i oliwy. Jego nazwę wywodzi się od dialektalnego capase, czyli „pojemny”. Zanim rozpowszechniły się spółdzielcze winiarnie, takie naczynia zastępowały beczki. Jak podaje opis eksponatu w miejscowym Museo della Ceramica, właściciele winnic kupowali przed winobraniem nawet po kilkadziesiąt sztuk o pojemności do 200 litrów, aby pomieścić produkcję z danego roku. Dziś zobaczysz je również jako dekoracje dziedzińców i ogrodów, ale ich rozmiary nadal przypominają o dawnej funkcji.
Srulu a segreto — spróbuj się napić
Srulu to tradycyjny dzbanek na wodę lub wino. Ma jednak także przewrotną odmianę: srulu a segreto, czyli dzbanek „z sekretem”. Żeby prawidłowo z niego skorzystać, trzeba znać sztuczkę wynikającą z jego konstrukcji. Jeśli trafisz na taki w pracowni, poproś o pokaz. To dobry moment, żeby zobaczyć, że miejscowi garncarze potrafili tworzyć nie tylko naczynia praktyczne i piękne, ale także takie, które miały rozbawić towarzystwo.
Castello Episcopio i Muzeum Ceramiki
Jeśli chcesz uzupełnić spacer o wizytę w muzeum, zajrzyj do Castello Episcopio. Zamek górujący nad dzielnicą ceramiki przez stulecia był symbolem władzy arcybiskupów Tarentu, a jego główna wieża ma ponad 28 metrów wysokości. W dawnych stajniach mieści się Muzeum Ceramiki — Museo della Ceramica di Grottaglie, otwarte 22 grudnia 1999 roku.
Zbiory obejmują kilkaset obiektów: od znalezisk archeologicznych datowanych na VIII wiek p.n.e. po prace współczesne. Są wśród nich naczynia codziennego użytku, dekoracyjne majoliki i dzieła pokazujące nowe kierunki w ceramice. Obejrzenie dawnych naczyń pomaga lepiej zrozumieć formy, które spotkasz w pracowniach.
Osobny rozdział tej tradycji stanowią ceramiczne szopki. Ich kolekcję wzbogacały prace nagradzane podczas Mostra del Presepe, wystawy organizowanej w Grottaglie od 1980 roku. W grudniu 2025 roku miejską kolekcję „I Presepi” zaprezentowano w Palazzo De Felice przy Piazza Santa Lucia. Jeśli interesuje Cię właśnie ta część zbiorów, przed wizytą sprawdź aktualne możliwości jej zwiedzania.
Castello Episcopio i Museo della Ceramica di Grottaglie: Largo Maria Immacolata.
Spacer możesz uzupełnić o zwiedzanie 
Casa Vestita z przewodnikiem — w programie są spotkanie z właścicielem, pozostałości średniowiecznego kościoła wykutego w skale oraz XIX-wieczny ogród z tradycyjnymi apulijskimi naczyniami z terakoty.
Po pracowniach — spacer po historycznym centrum Grotaglie
Po ceramice przyszedł czas na miasto. Warto nie kończyć zwiedzania po wyjściu z ostatniego sklepu, tylko ruszyć dalej uliczkami starego centrum.
Jednym z punktów orientacyjnych jest Piazza Regina Margherita z kolegiatą Collegiata Maria Santissima Annunziata, nazywaną również Chiesa Madre. Jej fasada zachowuje cechy apulijskiego romanizmu, a inskrypcja zapisana gotyckimi literami upamiętnia XIV-wieczne prace i wymienia arcybiskupa Giacoma d’Atri oraz mistrza Domenica di Martina. Przyjrzyj się starszemu portalowi: kolumienki wspierają się na grzbietach kamiennych zwierząt, z których jedno straciło głowę, a ponad kapitelami zobaczysz niewielkie lwy.
Wewnątrz warto obejrzeć XVI-wieczny relief Zwiastowania oraz barokową kaplicę Matki Bożej Różańcowej — Cappella della Vergine del Rosario, znaną jako Cappellone di San Ciro. Jej kopułę rozpoznasz z zewnątrz po majolikowym pokryciu.
W tej samej kaplicy znajduje się figura św. Franciszka de Geronimo — San Francesco de Geronimo, współpatrona miasta. Urodził się w Grottaglie w 1642 roku, został jezuitą i przez około czterdzieści lat prowadził działalność duszpasterską w Neapolu, głosił kazania na ulicach i placach, odwiedzał więźniów i chorych. Kanonizowano go w 1839 roku.
Jeśli lubisz szopki, zajrzyj też do Chiesa del Carmine, kościoła Matki Bożej z Góry Karmel. Kryje polichromowaną kamienną szopkę wykonaną około 1530 roku przez Stefana da Putignano. To dobry kontrapunkt dla ceramicznych szopek, z których słynie Grottaglie.
Pomiędzy tymi punktami zostaw sobie czas na spacer bez planu.
Murale w Grottaglie — kolejny powód, żeby się zatrzymać
Podczas naszego spaceru nie zabrakło też sztuki ulicznej. Grottaglie ma ważny rozdział w jej międzynarodowej historii: w latach 2008–2012 pochodzący stąd Angelo Milano organizował FAME Festival.
Było to przedsięwzięcie niezależne, finansowane ze sprzedaży serigrafii artystów przez Studiocromie, a przy tym zaskakująco rodzinne. Twórcy zatrzymywali się w domu organizatora, jego mama gotowała, a tata woził gości. Do Grottaglie przyjeżdżali m.in. Blu, JR, Swoon, Ericailcane, Os Gêmeos i Vhils — nazwiska dobrze znane na międzynarodowej scenie sztuki ulicznej.
Po piątej edycji Milano zakończył festiwal, mimo jego ogromnej popularności. Jak później tłumaczył, wydarzenie straciło pierwotną spontaniczność i przekorę, a kolejne festiwale sztuki ulicznej zaczynały przypominać jeden drugi. Historię tych pięciu lat opowiada dokument „FAME” z 2017 roku, wyreżyserowany przez Giacoma Abbruzzese i samego Angela Milano.
Nie każde napotkane malowidło jest jednak pamiątką po festiwalu. Sztuka uliczna zmienia się wraz z miastem: część dawnych prac wyblakła, inne zniknęły. Potraktuj archiwalne fotografie jako inspirację do poszukiwań, a nie obietnicę, że wszystko zastaniesz w tym samym miejscu i stanie.
Gdzie zjeść w Grottaglie? Il Basiliano
Na końcu była pizza. I to jaka! W Il Basiliano, w historycznym centrum Grottaglie, najpierw zaskoczyły mnie połączenia składników w menu, a potem zachwycił ich smak. Trafiłam na kompozycje, których wcześniej nie próbowałam. Po tylu podróżach po Włoszech szczególnie lubię te chwile, kiedy nawet pizza potrafi mnie jeszcze zaskoczyć.
Do tego życzliwa obsługa i wnętrze pełne luster w ozdobnych ramach. Na tle kamiennych ścian przyciągały wzrok, a w odbiciach pojawiały się kolejne fragmenty sali. Oczywiście stały się też pretekstem do pamiątkowych zdjęć. To był bardzo udany finał naszej wycieczki do Grottaglie.
Il Basiliano: Via Maggiulli Arciprete 5, Grottaglie. W części katalogów znajdziesz numer 7, dlatego w mapach najlepiej wyszukać lokal po nazwie. Wizytę połącz ze spacerem po centrum, a samochód zostaw na parkingu poza jego najstarszą częścią.
Grottaglie praktycznie
Jak dojechać do Grottaglie bez samochodu?
Grottaglie ma stację kolejową i połączenia regionalne zarówno z Tarentu (Taranto), jak i z Brindisi. Rozkład na dzień swojej podróży sprawdzisz na stronie lub w aplikacji Trenitalia. Od razu zaplanuj też powrót, zwłaszcza jeśli chcesz zakończyć wizytę kolacją w miasteczku.
Ze stacji można podjechać autobusem miejskim Miccolis w stronę historycznego centrum. W rozkładzie linii Circolare Destra znajdziesz przystanki Stazione F.S., Via XXIV Maggio i Piazza IV Novembre. Sprawdź jednak godziny kursów osobno — nie zakładaj, że autobus będzie czekał po przyjeździe Twojego pociągu.
Gdzie zaparkować?
W historycznym centrum działa ZTL — Zona a Traffico Limitato, czyli strefa ograniczonego ruchu. Najprościej zostawić samochód poza nią i dalej zwiedzać pieszo. Przed wjazdem sprawdzaj oznakowanie, nawet jeśli nawigacja prowadzi Cię w głąb starego miasta.
Ja zaparkowałam w dzielnicy ceramiki — Quartiere delle Ceramiche — na bezpłatnym miejscu wzdłuż ulicy, oznaczonym białymi liniami. To jednak wskazówka z mojej wizyty: przed pozostawieniem auta sprawdź znaki, ewentualne ograniczenia czasowe i rezerwacje miejsc. Dedykowane parkingi znajdziesz m.in. przy via Crispi i via XXIV Maggio.
Kiedy odwiedzać pracownie?
Jeśli zależy Ci na konkretnej bottega, czyli pracowni ceramiki, sprawdź jej godziny bezpośrednio przed wizytą. Dzielnica nie działa jak muzeum z jednym rozkładem — poszczególne pracownie mają własne godziny otwarcia.
Prosty plan wizyty w Grottaglie
- Quartiere delle Ceramiche — kilka pracowni, czas na oglądanie i ewentualne zakupy.
- Castello Episcopio i Museo della Ceramica di Grottaglie — jeśli godziny otwarcia pasują do Twojego planu.
- Historyczne centrum — Collegiata Maria Santissima Annunziata, zwana Chiesa Madre, Chiesa del Carmine oraz poszukiwanie murali. Jeśli rezerwujesz zwiedzanie Casa Vestita, dopasuj spacer do godziny wizyty.
- Il Basiliano — pizza lub inne wybrane danie na zakończenie dnia, z uwzględnieniem godzin otwarcia lokalu i ewentualnego powrotu komunikacją publiczną.
Planując swoją podróż
Znajdź hotel lub apartament na wakacje dzięki booking.com.
Pamiętaj, aby zawsze mieć wykupione ubezpieczenie turystyczne. Ja korzystam z najlepszej na rynku porównywarki rankomat.pl.
Jeśli potrzebujesz samochodu we Włoszech, skorzystaj z discovercars.com.
Zarezerwuj bilet wstępu do muzeum przez Get Your Guide.
Potrzebujesz biletów na prom? Znajdziesz je na Direct Ferries.
Gdy kupujesz coś za pośrednictwem moich linków, zarabiam niewielką kwotę. Ty nadal płacisz tyle samo, ze mną dzieli się sprzedawca. Dziękuję za twoje znaczące wsparcie.
Włoska poczta
Nieprzypadkowe miejsca, prawdziwe smaki i sprawdzone wskazówki. Co tydzień w Twojej skrzynce. Dołącz do tysięcy czytelników, którzy planują Włochy mądrzej.
Jeśli potrzebujesz pomocy w znalezieniu praktycznych informacji, dołącz do grupy na FB 
Moje wielkie włoskie podróże.
Zajrzyj na Instagram. Tam pokazuję małe fragmenty włoskiego życia.
La vita è bella! Życie jest piękne!
